Burgerschap
Over selectie, gelijke kansen en de route door het onderwijs
Rond je elfde krijg je in Nederland een advies voor de middelbare school. Dat advies heeft invloed op het niveau waarop je je schoolcarrière vervolgt en kan jarenlang doorwerken: met wie je naar school gaat, welk netwerk je opbouwt, welke vervolgopleidingen binnen bereik komen en uiteindelijk ook welke kansen je krijgt op de arbeidsmarkt.
In deze les onderzoek je hoe vier democratische basiswaarden zich tot elkaar verhouden bij het schooladvies:
Je begint bij je eigen schoolloopbaan en rondt de les af met een advies aan de minister van Onderwijs.
De les heeft zeven opdrachten. Klik op een opdracht om erheen te gaan.
Individueel
In dit fragment uit een documentaire kijken jongeren en volwassenen terug op het advies dat zij kregen. Kijk de eerste vijf minuten, tot 5:05. De speler stopt daar vanzelf.
Het schooladvies · 3LAB, NPO 3 · kijk tot 5:05 · openen op YouTube
Welk verhaal uit het fragment herken je, van jezelf of van iemand die je kent? Beschrijf wat je herkent. Herken je niets, schrijf dan op welk verhaal je het meest verbaasde en waarom.
Schrijf minimaal 30 woorden.
Individueel
In het fragment klinkt vooral de kant van de leerling. Dit portret zet daar iemand naast die zo'n advies moet schrijven.
Portret · de overstap
Soraya (20) kreeg in groep 8 een advies voor vmbo basis, terwijl haar eindtoets een paar maanden later uitkwam op vmbo theoretisch. Acht jaar later zit ze in haar laatste jaar op niveau 4 van het mbo. Via basis, via niveau 2.
Ze weet nog hoe de juf het bracht. Niet onaardig, eerder bezorgd. "Ze zei dat ik zo rustig was, en dat mijn ouders thuis geen Nederlands spreken. Dat het anders misschien te snel zou gaan en dat ik dan zou afstromen. Dat wilde ze me besparen."
Thuis werd er niet over gediscussieerd. Haar ouders wisten niet dat je een advies kon aanvechten. "Mijn vader zei: de juf ziet haar elke dag. Dus toen was het klaar."
Het advies had meteen gevolgen. De school waar haar vriendinnen heen gingen had geen basis, dus werd ze ingeschreven aan de andere kant van de stad. Daar kende ze niemand.
Toen de toets kwam, heb ik het thuis op tafel gelegd: kijk, ik kan het wel. Maar ik was al ingeschreven. Ik dacht toen echt: ben ik nou gewoon minder slim, en zegt die toets iets wat niet klopt? Soraya (20), student mbo niveau 4
Op het vmbo ging het makkelijk. Te makkelijk, vindt ze zelf: ze heeft er vier jaar lang nooit huiswerk voor hoeven maken. Met een basisdiploma kwam ze het mbo binnen op niveau 2, en van daaruit stapte ze door naar niveau 4.
"Ik heb nergens gefaald, ik heb elk diploma in één keer gehaald. Alleen heb ik er wel twee keer opnieuw beginnen voor nodig gehad. En er is iets over mij besloten wat niet over school ging."
"Ik wilde geen kind kapotmaken"
Ineke van D. (58) geeft al 25 jaar les aan groep 8 en heeft honderden adviezen geschreven. Ze herkent het verhaal, en ze wordt er ongemakkelijk van.
"Iedereen denkt dat wij een cijfer omzetten in een letter. Zo werkt het niet. Ik kijk naar acht jaar: hoe iemand doorzet als het moeilijk wordt, of iemand vragen durft te stellen, of het thuis lukt om huiswerk te maken. Een kind dat elke dag onderuitgaat en na twee jaar afstroomt, dat is ook een beschadigd kind."
Tegelijk geeft ze toe dat het misgaat. "Als ik heel eerlijk ben: ik heb weleens lager geadviseerd omdat ik dacht dat een kind thuis geen steun kreeg. Achteraf denk ik: wie ben ik om dat te weten? Ik heb dat gezin twee keer gezien."
De regels zijn sindsdien veranderd. Sinds een paar jaar moet een school het advies naar boven bijstellen als de toets hoger uitvalt. Bij Soraya bestond die verplichting nog niet.
Dit portret is samengesteld voor deze les. De situaties komen uit onderzoek en uit gesprekken met studenten en leraren; Soraya en Ineke zijn geen bestaande personen.
Soraya zegt dat er iets over haar is besloten wat niet over school ging. Ineke zegt dat ze kinderen wil beschermen tegen afstromen. Wat vind je van het advies dat Soraya kreeg, nu je beide kanten kent? En wat had er volgens jou anders gekund?
Schrijf minimaal 30 woorden.
Individueel
Het fragment en het portret gingen over mensen. Nu kijk je wat er bekend is over alle leerlingen samen. Hieronder staan vier onderzoeken naar schooladviezen. Zo weet je genoeg om straks je advies aan de minister te onderbouwen. Open de onderzoeken en lees ze. Bij elk onderzoek staat een vraag met vier antwoorden. Kies er één.
Lees eerst goed: zodra je een antwoord aanklikt, ligt het vast. Heb je minder dan twee vragen goed, dan krijg je nog een open vraag.
Individueel
Dat je op je twaalfde een advies krijgt en daarmee naar een school gaat, is een afspraak. Iemand heeft dat zo bedacht en in een wet opgeschreven. Honderd jaar geleden ging het heel anders: of je doorleerde, hing vooral af van wat je ouders konden betalen. Daar keek toen bijna niemand van op.
Dat het schooladvies nu op deze manier tot stand komt, is niet vanzelf gegaan. Er waren steeds mensen die vonden dat de overstap naar de middelbare school oneerlijk uitpakte, en elke keer duurde het jaren voordat de regels echt veranderden.
Hieronder staan vier momenten waarop de regels voor het schooladvies en de overstap naar de middelbare school veranderden. Lees per gebeurtenis wat er veranderde en klik het jaartal aan dat je het meest waarschijnlijk vindt. Elk jaartal hoort bij precies één gebeurtenis. Een jaartal dat je al ergens hebt gekozen, wordt lichter. Pas als alle vier goed staan, gaan de vragen hieronder open.
Kies één van de vier gebeurtenissen, een waar je nieuwsgierig naar bent, en zoek online uit hoe het zover is gekomen dat dit veranderde. Beantwoord daarna de vragen hieronder. Je hebt er internet bij nodig.
aWie wilde deze verandering? Noem de persoon, groep, organisatie of politieke partij, en schrijf op waarom zij het wilden.
Schrijf minimaal 10 woorden.
bHoe kwam de nieuwe regel er? Beschrijf wat er gebeurde voordat hij inging, bijvoorbeeld onderzoek dat liet zien dat het anders moest, een wetsvoorstel of een stemming in de Tweede Kamer.
Schrijf minimaal 10 woorden.
Individueel
Nu ga je kijken hoe het bij jou is gegaan. Welk advies kreeg je, waar ben je uitgekomen, en hoe kijk je daar nu op terug? Dat is het derde dat je nodig hebt om straks een advies te schrijven waar iets achter zit.
Vul in wat op jou van toepassing is. Weet je het niet meer precies, kies dan wat er het dichtst bij komt.
1Wie hielp jou in die tijd? Je ouders, een broer of zus, een docent, iemand uit de buurt — of moest je het vooral zelf uitzoeken? Wat maakte dat uit?
Schrijf minimaal 10 woorden.
2Denk je terugkijkend dat je toen het juiste advies kreeg? Of had je liever iets anders gekregen — hoger, lager, of gewoon later?
Schrijf minimaal 10 woorden.
Eerst samen bespreken · daarna zelf kiezen
Hieronder staan acht stellingen over het schooladvies. Elke stelling hoort bij een van de vier basiswaarden: vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit of rechtsorde. Geef elke stelling een cijfer. Daarna zie je in een cirkeldiagram hoe jouw antwoorden over de basiswaarden verdeeld liggen: jouw burgerschapsprofiel. Tot slot kijk je naar de manier van kijken die bij jou het hoogst uitkwam, en naar die het laagst uitkwam.
Deze stellingen kun je eerst met elkaar bespreken. Kies daarna zelf. Er is geen goed antwoord; het gaat erom wat jij ervan vindt.
1 = helemaal oneens · 3 = neutraal · 5 = helemaal eens
Vul eerst alle stellingen in. Daarna staat hier welke manier van kijken bij jou het hoogst uitkwam.
Schrijf minimaal 10 woorden.
Vul eerst alle stellingen in. Daarna staat hier welke manier van kijken bij jou het laagst uitkwam.
Schrijf minimaal 10 woorden.
Elke stelling hoorde bij één basiswaarde. Onder elke stelling staat om welke het ging. Hoe hoger het cijfer dat je gaf, hoe groter die basiswaarde in je diagram.
De ondernemer ziet één advies op je twaalfde niet als je hele leven: je kunt stapelen, doorstromen en van richting veranderen. Over je route beslissen volgens hem jij en je ouders, en niet een school die inschat hoe het bij jou thuis gaat.
Belangrijke waarden: vrijheid, autonomie, zelf keuzes maken.
De activist vraagt voor wie het systeem goed uitpakt. Hij ziet dat bij dezelfde toetsscore het ene kind een lager advies krijgt dan het andere, en dat dit samenhangt met wie de ouders zijn. Voor hem is dat een patroon dat moet veranderen.
Belangrijke waarden: gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid, kritisch kijken naar het systeem.
De bemiddelaar wil dat zo veel mogelijk kinderen meekomen. Wie het thuis zwaarder heeft, hoort extra steun te krijgen, ook als dat voor anderen iets kost. Hij vraagt zich af wie elkaar nog kent als kinderen vanaf hun twaalfde in aparte gebouwen zitten.
Belangrijke waarden: solidariteit, verantwoordelijkheid voor elkaar, verbinding.
De bewaker weet dat er ergens een oordeel moet komen, en ziet dat duidelijke landelijke regels daarbij helpen. Dan gaat het overal hetzelfde en hangt niemand af van het oordeel van één persoon. Een stelsel dat werkt, gooit hij niet zomaar om.
Belangrijke waarden: duidelijke regels, betrouwbaarheid, stabiliteit.
Individueel
Op het ministerie ligt de vraag of het schooladvies moet blijven zoals het is. Wanneer het advies komt, hoe zwaar de toets telt, wat er gebeurt als die hoger uitvalt: het kan allemaal anders. De minister is er zelf nog niet uit. Scholen zeggen tegen haar dat het systeem werkt, onderzoekers laten zien dat het voor sommige kinderen slecht uitpakt, en zij wil er niet over beslissen zonder de mensen te horen die het zelf hebben meegemaakt. Daarom vraagt ze jou om advies. Dat advies schrijf je op in een brief aan haar.
Je hebt je hier nu in verdiept: je weet wat de vier onderzoeken laten zien, je weet dat de regels eerder anders zijn geweest en je hebt je eigen afweging gemaakt. De minister wil van jou weten hoe het schooladvies geregeld moet worden. Het gaat dus niet om het advies van één leerling, maar om de regels die we in Nederland met elkaar afspreken voor alle leerlingen in groep 8. Schrijf op welke regel jij zou veranderen of juist zou houden, en waarom.
Dit is een zakelijke brief. Die heeft een vaste vorm, en die vorm hoort erbij:
Schrijf minimaal 170 woorden. Dat is ongeveer vier korte alinea's: één per punt hierboven.
Klik op een opdracht om erheen te gaan. Wat af is, kleurt groen. Waar je mee bezig bent, heeft een gele rand.
Hier zie je welke opdrachten af zijn. Klik op een opdracht om er nog naartoe te gaan. Is alles af? Klik dan op "Opslaan als pdf" en lever die pdf in.
Vul je naam en klas in. Die komen bovenaan je pdf. Daarna kun je de pdf opslaan.
Je antwoorden worden automatisch bewaard in deze browser op dit apparaat. Ben je klaar? Klik op Opslaan als pdf, kies bij bestemming Opslaan als pdf en lever dat bestand in via Canvas. In die pdf staan je antwoorden bij elkaar, zonder de lesstof.